Eigenlijk is het helemaal niet zeker of Eson, beter bekend als Esonstad, ooit heeft bestaan. Een Middeleeuws geschrift vertelt het volgende over de ondergang van Eson: 'Hoe als men duysent twee hondert ende dertich screef, is Ezonstadt aen de Louwerts zee geleegen deur een ongehoorden zeer hoogen waetervloedt ende stormachtigen wind geheelyck vergangen ende wech gedreven, oock alsoe geheel verdroncken. De naam van het stadje zou 'oeverstrook aan de Ee' betekenen.
Esonstad zou het Noorden tegen aanvallen van de Noormannen hebben beschermd. De kroniek uit de Middeleeuwen vertelt over grachten, standswallen en poorten. Hoeveel huizen er hebben gestaan is onduidelijk. Sommige archeologen twijfelen echter aan het waarheidsgehalte van de genoemde geschriften, want nog Esonstad, noch de enorme watersnoodramp van 1230 wordt in andere kronieken bevestigd.

Andere oudheidkundigen hebben de daadwerkelijk waargenomen sporen in de Lauwerszee als vertrekpunt. Op de westelijke over van het Dokkumerdiep, vlak ten oosten van de Engwierumer polder en ten westen van het hedendaagse Kollumeroord, zijn in de jaren 1950 op circa 250 tot 625 meter uit de toenmalige kustlijn mogelijke overblijfselen van Esonstad gevonden. Het gaat hier om een groot aantal min of meer rechthoekige kuilen. Ze zijn in een veenlaag gegraven en opgevuld met klei. De vorm en de afmetingen van de kuilen zijn zeer onregelmatig. In de jaren 1950 dacht men dat het om huisplattegronden ging en dat de locatie van het mystieke Esonstad was gevonden. Volgens onder meer de archeoloog Elzinga duidt de onregelmatigheid in ligging en grootte van de kuilen echter op een ander fenomeen, namelijk zoutveenwinning of moerdelving. In de Middeleeuwen werd op veel plaatsen Nederland zout gewonnen uit met zeewater doordrenkt veen. Tijdens eb voeren scheepjes door geulen en prielen, op zoek naar bij laagwater droogvallende stukken wad waar veen vermoed werd. Tijdens de korte periode van laagwater werden er kuilen gegraven, waaruit het veen gehaald werd. Dit werd naar de hoger gelegen oeverwal vervoerd om verwerkt te worden. Het zout werd gewonnen door de gedroogde veenkluiten te verbranden en de overgebleven as uit te koken. De plaatsnaam Zoutkamp (Soltecampen) lijkt ook terug te voeren op deze werkwijze.

Het huidige Esonstad in aanbouw krijgt via een sluis in de dijk verbinding met het Lauwersmeer. Zo herleeft een oude legende in een eigentijds jasje. Al zullen historici de wenkbrauwen fronsen bij de herbouw van huizen in de zestiende- en zeventiende-eeuwse stijl. Als de legende van Esonstad op waarheid berust en de inhoud van de Middeleeuwse kronieken op waarheid berust, is het stadje immers al in 1230 door de zee verzwolgen....

(bronnen: Noorderbreedte, Waddenbuletin, Tialda Haartsen)