In het dorp Veenwouden - aan de spoorlijn Leeuwarden-Groningen - staat een toren, zoals die praktisch nergens anders meer te vinden is in Nederland: de Schierstins. Een middeleeuws gebouw met een historische invulling - de expositie 'Ljocht en Skaad' - en eigentijds gebruik: wisseltentoonstellingen, concerten, lezingen en huwelijksvoltrekkingen.

HISTORIE
Stinsen
Nederland telt nog een aantal prachige burchten, kastelen en landgoederen. Maar hun voorlopers - in Friesland de stins - zijn bijna allemaal verdwenen of ingekapseld door andere bouwwerken. Op enkele na dan, zoals de rond 1300 gebouwde Schierstins in Veenwouden.
Een stins is een woontoren van dikke bakstenen waar voorname families een toevlucht zochten in tijden van gevaar. De stenen toren viel duidelijk op tussen de eenvoudige huizen van hout, leem, riet en plaggen. Het woord stins is een samentrekking van 'steenhuis'.

Klooster
Het oudst bekende document over de Schierstins is een stuk vergeeld perkament uit het jaar 1439. Daarin lezen we over het 'Schira Monnika huse'. Later gebruikt men het woord Schierstins. De stins is vernoemd naar de monniken van het klooster Claercamp bij Rinsumageest. Zij droegen schiere (=grijze) pijen. Onder leiding van dit klooster hebben monniken en leken turf gestoken in de wijde omgeving van Veenwouden.

Uitbreiding
In de tweede helft van de 16e eeuw moet de roomskatholieke kerk wijken voor de protestantse kerken. Het klooster vervalt en de toren komt in bezit van particulieren. Zo hebben een jonkheer, een hoge officier en een oud-burgemeester van Leeuwarden in het middeleeuws pand gewoond. In 1814 omvat het gebouw een aanbouw naast de toren, een zomerhuis, paardenstalling, boomgaard en park. De Schierstins is een waar landgoed geworden.

Openbaar gebouw
Aan het eind van de negentiende eeuw is de met klimop overwoekerde toren zo bouwvallig, dat sloop de enige uitweg lijkt. Dankzij het Fries Genootschap wordt het unieke bouwwerk in 1906 gerestaureerd. Tot omstreeks 1960 doet het gebouw dienst als postkantoor. In het begin van de jaren zestig volgt een tweede restauratie; de gemeente Dantumadeel is intussen eigenaar geworden. De Schierstins krijgt dan een publieke functie: eerst als museum met raads- en trouwzaal en later als cultureel centrum voor kunst- en historische exposities, lezingen en symposia.
In 1999 ontstaat na een ingrijpende verbouw een permanente expositie op de bovenverdieping. Kort daarna doopt een dochter van de in Veenwouden geboren schrijver dr. Theun de Vries de bestuurskamer om in een naar hem genoemde 'keamer'. In dit vertrek wordt aandacht aan zijn werk besteed.

Bezoekerscentrum
De permanente tentoonstelling 'Ljocht en Skaad' (=licht en schaduw) brengt de bezoekers van de Schierstins in de wereld van kloosters, kerken, stinsen en states in Noordoost-Friesland.
De zolders en bovenverdiepingen van de toren - ook met traplift toegankelijk! - werpen een licht op de duistere middeleeuwen. Van de kloosters zijn slechts de overblijfselen te zien, maar veel kerken uit de tijd zijn nog steeds te bewonderen. Vandaar dat de expositie 'Ljocht en Skaad' een mooi uitgangspunt is voor een cultuurhistorische reis door Noordoost Friesland.
Dat geldt ook voor de states en stinsen. De Schierstins zelf - met zijn dikke muren en schietgaten - spreekt al boekdelen. Een diaklankbeeld voert u mee naar de historie van andere adellijke gebouwen. Zo maakt u kennis met de mooie states die nog in de omgeving te zien zijn.
Tussen toren en zolder gaat de schemering over in de lichtheid van de overloop, waar stinsenplanten op wanden en vloer verwijzen naar de omringende tuin.
Met zijn onverwachte muziek, geheimzinnige voelgaten, speciale lichteffecten en halfdonkere sfeer doet de expositie een beroep op diverse zintuigen. De eigen fantasie doet de rest....

Stinsenplanten
De Schierstins is behalve om zijn toren ook bekend om zijn stinsenplanten. Het gaat hier om een groep uitheemse planten, die oorspronkelijk alleen om stinsen, buitenplaatsen en in tuinen van notabelen groeiden. Deze plantenreeks heeft zijn naam waarschijnlijk te danken aan de Schierstins. In de volksmond werden de bijzondere planten rond de eeuwenoude toren 'stinsenplanten' genoemd. De bioloog dr. J. Botke is de eerste die deze naam op schrift gesteld heeft (1923). Rond het monumentale gebouw groeien diverse stinsenplanten, zoals het haarlems klokkenspel, de aronskelk, de winterakoniet, de voorjaarshelmbloem, de bosgeelster en het daslook. Om deze speciale voorjaarsbloeiers duidelijker te laten uitkomen, is de tuin in 2001 geheel aangepast. Er kwamen nieuwe planten, een natuurlijke walbeschoeiing, een fraaie entree en een sierlijk wandelpad.

Trouwlocatie
Sinds het jaar 2000 is de Schierstins opnieuw een aantal weken per jaar beschikbaar als trouwlocatie. De sfeervolle zaal is een voortreffelijke gelegenheid om elkaar het ja-woord te geven. In combinatie met de tuin is de Schierstins een schitterende plek voor een bruidsreportage.

De Schierstins
Hoofdstraat 1, Veenwouden
Postadres:
Postbus 11, 9269 ZR Veenwouden
Tel.: 0511 47 29 37
Fax: 0511 47 29 37
E-mail: info@schierstins.nl
Internet: www.schierstins.nl

Voor meer informatie over de Cisterciënzer kloosterorde in Aduard kijkt u bij museum Sint Bernardushof.